Doorgaan naar inhoud →

11. Who controls the present controls the past

Twee maanden na mijn eerste bezoek aan het Nationaal Archief ga ik in mijn eentje met de trein op een stedentrip naar Praag. Het is mei 2003.

Het bezoek aan het archief was niet meegevallen. Een medewerker had me eerst even apart genomen om me te vertellen wat erover mijn opa in het archief te vinden was. In mijn aanvraagbrief had ik de summiere informatie gedeeld die ik van mijn ouders had gehoord over het verleden van Bastiaan Maan. Dat hij waarschijnlijk in Rusland had gevochten en lid was van de NSB. Het dossier bleek veel meer te omvatten.

In de trein op weg naar Praag heb ik alle tijd om na te denken, terwijl ik staar naar het voorbijglijdende landschap.

Maar mijn gedachten zijn niet alleen bij mijn opa. Mijn eigen leven houdt me ook bezig. Ik ben 27 en loop met prangende vragen rond over mijn toekomst. Mijn knipperlichtrelatie die al enige jaren duurt, is weer aan. Ik heb geen idee of het nu wel echt gaat werken. Of hij wel of niet de man van mijn leven is. Ik verlang een duidelijkheid die er niet is. In mijn werk als beslismedewerker op asielaanvragen bij de IND ben ik niet gelukkig. Ik zit eraan te denken het onderwijs in te gaan, maar voel me onzeker over de vraag of ik een klas met pubers aan zal kunnen.

In de Klausen synagoge

Eenmaal in Praag word ik gegrepen door de geschiedenis die uit alle poriën van de stad vloeit. Ik koop het boek Judge on Trial van Ivan Klíma. Klíma schrijft over de jaren waarin Praag gebukt ging onder het communisme. Het is een boek vol morele dilemma’s, menselijk falen, machteloosheid. Hoe goedbedoelende mensen vermalen worden door een meedogenloos systeem.

In het boek loopt het ene onderdrukkende totalitaire regime, het nazisme, naadloos over in het andere. Dat mijn eigen opa als vertegenwoordiger van de nazi’s vocht in Rusland tegen de communisten voelt als wrange ironie.

De stad, het boek en het oorlogsverleden van mijn opa stemmen me melancholisch en droef. Om mezelf iets te doen te geven, maak ik veel foto’s. Een toeschouwer bij mijn eigen leven. Zoals ik door de oude straten en steegjes van Praag ronddwaal zo dwaal ik richtingloos in mijzelf rond.

Onderweg stuit ik op een prachtig monument. Het grijpt me direct aan. Het kunstwerk is gemaakt als herinnering aan de slachtoffers van het communistisch regime. Het laat zien hoe een totalitaire, onderdrukkende staat iemand letterlijk kapot maakt.

Er staan zeven mannelijke figuren. De voorste figuur is nog ‘heel’. Naarmate het proces van onderdrukking voortschrijdt, blijft er steeds minder van hem over. De mens gaat fysiek en geestelijk stuk door censuur, geheime politie, verraad, wantrouwen, onvrijheid. Trefzeker gaat het individu tenslotte ten onder.

Als ik geëmotioneerd wegloop, weet ik niet waar die emoties eigenlijk over gaan. Over het verleden, de menselijke conditie waarin zoveel tragiek zit, mijn opa, mijn verbondenheid met hem, mijzelf. Of alles door elkaar.

Een dag later, als ik weer door de stad struin, besluit ik het oorlogsverhaal van mijn opa te laten voor wat het is. Het is teveel, en ik ben te verward. Ook al heb ik het dossier van mijn opa nog lang niet helemaal goed bestudeerd, ik ga niet terug het archief in.

Mijn opa blijft achter in één van de Praagse steegjes. Hij zal moeten wachten op een beter moment, een moment ver in de toekomst. Als er ruimte in mijn hoofd is voor zijn verhaal en ik sterk genoeg in mijn schoenen sta om hem in de ogen te kijken.

Het boek van Ivan Klíma laat ik liggen in de trein naar huis.

 

De titel boven dit stukje is een gedeelte van een beroemd citaat uit het boek 1984 van George Orwell. Het citaat als geheel: “Who controls the past controls the future. Who controls the present controls the past.” Het is het beste boek dat ik ken over alle facetten van het leven in een totalitaire staat.

Wil je mail bij een nieuw blog?


Vul dan je e-mailadres en naam in. Je kunt altijd weer uitschrijven.


Gepubliceerd in Mijn verhaal

Reacties

Leuk als je reageert

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

Wil je mail bij een nieuw blog?


Vul dan je e-mailadres en naam in. Je kunt altijd weer uitschrijven.


Volg je me?