Over het mannenlichaam in fascistische propaganda en extreemrechtse kooigevechten
Op de beelden van Zembla vechten mannen met ontbloot bovenlijf tegen elkaar. Sommige mannen raken daarbij gewond of verliezen het bewustzijn. Vrijwilligers staan klaar om hen te helpen. Volgens onderzoek van de Anne Frank Stichting, aangehaald door de Volkskrant, dragen de extreemrechtse Active Clubs die deze kooigevechten organiseren een mannenideaal uit dat zich in drie woorden laat samenvatten: wit, gespierd en dominant. De clubs zien hun fysieke training als voorbereiding op een mogelijke rassenoorlog. Bas E., op wiens terrein een van de vechtavonden werd gehouden, spreekt in een interview over zijn zorgen over de toekomst van Europa. Hij wil Europa behouden zoals het is. ‘Maar dat is geen haat, dat is liefde.’
De Active Clubs zeggen dat ze hun volk en cultuur willen beschermen tegen invloeden van buitenaf. Hoe komt het dat in dat verhaal het trainen en tonen van sterke mannenlichamen zo’n centrale plaats krijgt? De gedachte dat je aan het lichaam van een man de kracht van een heel volk kunt aflezen, heeft een lange geschiedenis.
In The Image of Man beschrijft de historicus George Mosse hoe vanaf het einde van de achttiende eeuw in Europa een mannenideaal gestalte kreeg. De Duitse kunsthistoricus Johann Joachim Winckelmann zag in de Griekse beeldhouwkunst een voorbeeld voor zijn eigen tijd. De eigenschappen die hij in die kunst bewonderde, vatte hij samen als: edle Einfalt und stille Größe. De harmonische proporties en beheerste houding van de gebeeldhouwde mannen konden worden gezien als tekenen van innerlijk evenwicht en zelfbeheersing. Wie zijn lichaam oefende, bijvoorbeeld met gymnastiek, zou in die opvatting ook zijn karakter vormen. In de negentiende eeuw kreeg die gedachte in Duitsland al een meer uitgesproken politieke lading. Lichamelijke oefening moest jongens vormen tot moedige, vaderlandslievende mannen.
De Eerste Wereldoorlog vormde het hoogtepunt van dit ideaalbeeld. Zingend, vol optimisme, vertrokken jonge mannen naar het front, ervan overtuigd dat zij de strijd zouden winnen. De desillusie die volgde op de gruwelijke ervaringen in de loopgraven voedde aan de ene kant afkeer van oorlog en geweld Aan de andere kant ontstond er na de oorlog, vooral in Duitsland, een verheerlijking van het frontleven. Daarin werd de soldaat die standhield, trouw bleef aan zijn kameraden en bereid was zijn leven te geven, een voorbeeld voor de hele samenleving.
In fascistische bewegingen in het interbellum zaten veel oorlogsveteranen. De eigenschappen die deze mannen in zichzelf en in elkaar bewonderden, vormden zij om tot algemene en politieke deugden. Zo kwam hun leven in dienst van de strijd symbool te staan voor het voortbestaan van de natie. Voor de nationale wedergeboorte waren volgens de fascisten mannen nodig die hun lichaam en karakter in dienst stelden van een volk dat opnieuw sterk moest worden door strijd.

Hoe zag zo’n man eruit? In het Derde Rijk liet propagandakunst het ideaalbeeld zien. In de erehof van de door Albert Speer ontworpen Nieuwe Rijkskanselarij stond Die Partei van Arno Breker, een monumentale, naakte man met een geheven fakkel. Aan de andere kant van het portaal stond zijn tegenhanger, Die Wehrmacht, met een zwaard in de hand. Wie de Rijkskanselarij binnenging, zag de partij en het leger samen de toegang flankeren.
Op de archieffoto oogt de man in uniform bij de zuilen miezerig naast het beeld. Daaraan kunnen we misschien aflezen hoe ver het ideaal van de werkelijkheid afstond. Maar waarschijnlijk was dit bedoeld om te laten zien en te ervaren hoe klein en nietig het individu was ten opzichte van het collectief.

Als dat getrainde, perfecte lichaam het in de strijd begaf, moest de soldaat zijn karakter laten zien. Juist dan kon je tonen wat je waard was. Voor het werk Stalingrad uit 1943 schilderde Carl Busch een groep soldaten in een besneeuwde loopgraaf. Een van hen ligt op de grond en geeft zijn laatste handgranaat aan een kameraad. In de nazipropaganda werden de soldaten die bij Stalingrad tot het bittere einde doorvochten na de nederlaag als nationale helden neergezet. De liggende en waarschijnlijk stervende soldaat dient tot zijn laatste snik het hogere doel. Zo werd een militaire nederlaag, een keerpunt zelfs in de oorlog, toch nog een heroïsch verhaal over trouw en opoffering.
In Organisation Todt, eveneens uit 1943, verbeeldt Albrecht Kettler de toekomst die het nazi-regime voor ogen had. We zien op dit doek mannenlichamen aan het werk. De steel van de schop loopt schuin voor de middelste arbeider langs. Zijn ontblote borst en buik staan centraal, maar ook de gespierde armen en ruggen van de andere mannen vallen op. Het gereedschap en de machines maken de bouwplaats herkenbaar, maar de lichamen zijn zo nadrukkelijk geïdealiseerd dat we kunnen spreken van een anatomische abstractie.
De arbeiders gaan helemaal op in de spierkracht die ze moeten verbeelden, zo worden ze een geheel, nog nauwelijks van elkaar te onderscheiden. Samen vormen ze een volk dat zijn kracht inzet voor één gemeenschappelijke taak. Deze kunst moest de nationaalsocialistische ‘nieuwe mens’ alvast zichtbaar maken. De toekomst die het regime beloofde, kreeg op het doek al de schijn van werkelijkheid. In de echte wereld liep de oorlog vanaf 1943 onvermijdelijk uit op een nederlaag voor Duitsland en het Duitse volk.

In 1943 was al meer dan duidelijk wie niet bij dat Duitse volk hoorde. Het ideaal van de gezonde, beheerste en gespierde man kon alleen maar zo krachtig worden neergezet doordat anderen als ziekelijk, onbeheerst, onbeschaafd of verwijfd werden afgeschilderd. Mosse noemt die negatieve voorstelling het countertype, het tegenbeeld. Zulke negatieve stereotypen werden onder meer op Joden en homoseksuele mannen geprojecteerd. In het nationaalsocialisme kregen die tegenstellingen tussen wij en zij, tussen gezond en ongezond, tussen ideaal en verwerpelijk, een radicaal en fataal politiek gevolg.
Het nazisme stelde het volk voor als een levend lichaam, waarvan de gezondheid zou afhangen van raciale en fysieke zuiverheid. Mensen die het nazi-regime als bedreiging voor dat ‘volkslichaam’ zag, werden uit naam van de bescherming ervan uitgesloten, vervolgd, uitgeroeid.
Komen we terug bij de Active Clubs. Ze geven hun mannenideaal vorm door samen te trainen en te vechten. In de kooi staan mannen uit hetzelfde extreemrechtse netwerk tegenover elkaar. Maar wie zij als hun werkelijke vijand zien, blijkt uit de woorden die in deze netwerken en bij de aan deze clubs gelieerde FvD gebruikt worden. Omvolking maakt van migratie een verhaal over een elite die doelbewust de witte bevolking zou willen vervangen. Met rassenoorlog benoemen de clubs de strijd die ze op grond van dat verhaal verwachten. Zo kan geweld in hun wereldbeeld doorgaan voor zelfverdediging.
Ik schreef eerder hoe een woord als ‘omvolking’ het gevoel kan oproepen dat er iets van je wordt afgenomen. Het is de bedoeling dat dit woord overtuigt, nog voordat iemand heeft uitgelegd wat het precies betekent en hoe het zich verhoudt tot de feiten. Extreemrechtse politiek is puur gericht op theater. Gevoelens wordt esthetisch gemobiliseerd.
In de kooigevechten van extreemrechts krijgt die politiek van theater fysiek vorm. De kooi dient als arena. Twee mannen staan tegenover elkaar. Wie houdt stand? Wie gaat neer? Het verhaal over het voortbestaan van een cultuur kun je op die plek in je lijf voelen. En je kunt het zien bij de ander. Je kunt het uitleven en uitspelen, tot bloedens aan toe. Tot je knock-out gaat en toch weer opstaat. Daar, in die kooien op Nederlandse weilanden, bij een ‘doodnormale’ tandarts of wiskundeleraar, wordt een fascistische cultus van het lichaam gevierd. Wat één man aan klappen kan verdragen, moet iets zeggen over de weerbaarheid van een heel volk. Een zuiver volk.
Bas E. noemt wat hij gelooft een uiting van liefde. Ik moest denken aan de woorden uit een gedicht van Adriaan Roland Holst: oh, laten wij maar zacht zijn, en maar niet het trotse hoge woord van liefde spreken, want hoeveel harten moesten daarom breken onder de wind in hulpeloos verdriet.

