Odysseus, Elon Musk en de strijd van de AfD om de geschiedenis

‘Niemand’, antwoordt Odysseus wanneer de cycloop Polyphemos hem vraagt naar zijn naam. Zijn ouders en vrienden noemen hem zo, beweert hij. Kort daarvoor is hij met zijn mannen een grot ingegaan. De eenogige reus die er woont, is weinig gastvrij, en een menseneter bovendien. Hij slaat de Grieken tegen de rotsen en verslindt ze één voor één. De uitgang van de grot is afgesloten met een steen die alleen hij kan verplaatsen. Odysseus voert de cycloop dronken en vertelt hem dat hij Niemand heet. Wanneer de reus buiten bewustzijn raakt, stoten de mannen een brandende paal in zijn oog. Polyphemos schreeuwt het uit en roept om hulp. Als de andere cyclopen van buiten de grot vragen wie hem dit aandoet, antwoordt hij: Niemand. De cyclopen halen hun schouders op en vertrekken.

Eenmaal terug op zijn schip houdt Odysseus het niet vol om Niemand te zijn. Wanneer het schip wegvaart en Odysseus meent buiten bereik te zijn, scheldt hij de verblinde reus vanaf het water uit. Zijn mannen smeken hem te zwijgen. Hij luistert niet. Hij wil dat de cycloop precies weet wie hem heeft verslagen. Hij, Odysseus, verwoester van steden, de zoon van Laërtes, de koning van Ithaka.

Polyphemos weet nu zijn naam en kan zijn vader Poseidon vragen Odysseus te straffen. De naam waar hij zo trots op is, voert hem naar zijn tragedie. Odysseus zal eindeloos rondzwerven en pas na jaren thuiskomen. Daar zal hij opnieuw zijn naam en identiteit moeten verbergen om zijn positie terug te kunnen winnen.

De echte Odysseus

Elon Musk had onlangs veel kritiek op Christopher Nolans verfilming van The Odyssey. De scène die ik hierboven beschreef, waarin Odysseus zichzelf Niemand noemt, ontbreekt daarin. Die keuze lijkt mij persoonlijk ook aanleiding voor een kritische recensie, maar het gaat Musk om iets heel anders. Vooral de casting van de film is hem een doorn in het oog. Dat Lupita Nyong’o de rol van Helena speelt, beschouwt Musk als een belediging van Homerus. Volgens Musk heeft Nolan Homerus opgeofferd aan de hedendaagse diversiteitsagenda. ‘Chris Nolan is pissing on Homer’s grave’ schreef Musk op X. 

Hij kondigde aan dat Grok Imagine voor het einde van 2026 een AI-film van de Odyssee zal produceren die ‘historically accurate and true to the art of Homer’ zal zijn. Een historisch accurate versie van een verhaal waarin goden zich rechtstreeks met mensen bemoeien, een cycloop mensen opeet en mannen in zwijnen veranderen: het is een absurde belofte. Ook omdat Musk ervan uit lijkt te gaan dat onder alle vertalingen en bewerkingen één zuivere, ware en oorspronkelijke Odyssee schuilgaat. Zoals Michelangelo geloofde dat een standbeeld al verborgen zit in het ruwe marmer en dat de kunstenaar het er alleen maar uit hoeft te bevrijden, zo lijkt Musk te denken dat Grok het verzamelde stof van eeuwen kan wegblazen en ons kan tonen hoe Homerus het werkelijk heeft bedoeld.

Maar zo werkt het niet. Een vertaling is een interpretatie, en een verfilming draagt altijd het stempel van de maker. Er vindt selectie plaats: wat laten we weg, waar leggen we accenten, welke emoties en eigenschappen vergroten we uit? Musk denkt dat zijn versie de enige echte zal worden. In praktijk houdt het in dat AI het beeld moet produceren dat Musk van tevoren als historisch juist heeft aangewezen.

Ironisch, want één van de thema’s van de Odyssee is de ongrijpbaarheid van de mens. Odysseus is een held en een bedrieger, een koning en een loser, echtgenoot, minnaar, slachtoffer en dader. Hij liegt over zijn afkomst, en verandert van gedaante om zijn hachje te redden. Hij vertelt verschillende verhalen over zichzelf. Hij is Iemand én Niemand. Zijn identiteit bestaat niet uit één authentieke kern. Hij wordt wie hij is door te zwerven en zichzelf kwijt te raken.

Een continent zonder eigenschappen

Het verhaal over Odysseus als Niemand dook een tijdje geleden ook op in een artikel in de Volkskrant. Geertjan de Vugt beschrijft daarin de ideeën van de Duitse filosoof Peter Sloterdijk, op basis van Sloterdijks boek Der Kontinent ohne Eigenschaften. Sloterdijk gebruikt Odysseus’ list om de geopolitieke positie van Europa te beschrijven. Europa is verslaafd geraakt aan comfort. Het heeft niets nieuws meer te bieden en is niet bereid te vechten: niet voor het eigen vaderland, maar ook niet voor principes. Terwijl Europa zich overgeeft aan wat Sloterdijk ‘verniemanding’ noemt, verzamelen zich rondom het continent brute cyclopen: leiders voor wie morele wetten weinig betekenen.

Sloterdijk denkt dat de list van Odysseus Europa niet zal helpen. Op het geopolitieke strijdtoneel doen alleen Iemanden mee. De Vugt gaat aan het einde van zijn artikel tegen Sloterdijk in. Heeft Europa werkelijk meer spierballen nodig? Misschien zouden we juist iets minder Iemand moeten willen zijn, stelt hij. Misschien is de niemandspositie geen teken van onmacht, maar een strategie waarmee Europa tussen de benen van de woedende reuzen door kan glippen.

Odysseus laat ons zien dat het niet eenvoudig is te weten wat op welk moment het slimste is om te doen. Enerzijds redt het Niemand-zijn hem, maar zijn identiteit maakt het ook mogelijk thuis te komen. Hij moet uiteindelijk door anderen herkend worden om rust te vinden. Het probleem van Odysseus is ook niet zozeer dát hij een naam en een identiteit heeft. Het probleem ontstaat pas wanneer hij Polyphemos koste wat kost wil laten weten wie hem heeft verslagen. Het gaat mis zodra hij zich laat leiden door egocentrische ijdelheid. Wanneer zijn identiteit plat wordt. Als hij alleen maar de held wil zijn. Onaantastbaar.

Je hoort de goden grinniken. Dat zullen we nog wel eens zien, Odysseus!

Weten wie je bent, dat uitdragen, je identiteit bepalen, is een normale menselijke behoefte. We verlangen nu eenmaal naar een antwoord op de vraag wie we zijn, waar we vandaan komen en wat ons met elkaar verbindt. Dit verlangen voedt ons historisch besef. Geschiedenis biedt verhalen over onszelf. Maar zodra we ons vastpinnen op één gemakzuchtige versie van dat verhaal, verstarren we. En als je je wendbaarheid verliest, kan het noodlot toeslaan.

Duitsland moet weer Iemand worden

Het verlangen om ondubbelzinnig Iemand te zijn, zit overduidelijk in het regeringsprogramma waarmee de AfD in Sachsen-Anhalt de deelstaatverkiezingen van 6 september ingaat. De partij presenteert daarin een plan om het onderwijs, maar ook het Duitse historische zelfbeeld te veranderen.

Het meest expliciete voorstel staat onder het kopje: Mehr 1813 und 1871 – Geschichtslehrpläne überarbeiten! Volgens de AfD krijgt de negentiende eeuw, als belangrijkste periode van de Duitse natievorming, binnen alle schooltypen in Sachsen-Anhalt te weinig aandacht. Het door Bismarck gestichte Duitse Keizerrijk zou in wetenschap, cultuur en economie maatstaven hebben gesteld ‘die uns auch heute noch als Inspiration und Vorbild dienen können’. Daarom moet in het onderwijs een duidelijk zwaartepunt komen te liggen op het ontstaan en de ‘Erfolgsgeschichte’ van deze staat.

De AfD schrijft niet alleen een onderwerp voor. Zij bepaalt ook wat leerlingen daarvan moeten vinden. Om dit positieve beeld over te brengen, moet veel buiten beeld blijven. De negentiende eeuw was ook een tijd van autoritair bestuur, militarisme, racisme, kolonialisme en imperialisme. De stichting van het Keizerrijk kan worden gezien als het einde van een lang proces van nationale eenwording, maar ook als een eenwording die van bovenaf werd opgelegd, onder Pruisische leiding en na het voeren van verschillende oorlogen. In modern geschiedenisonderwijs worden verschillende perspectieven onderzocht en in hun context geplaatst. Leerlingen denken na, bestuderen zelf bronnen en komen op grond daarvan tot een beargumenteerd eigen oordeel.

De AfD wil deze oefening in kritisch denken, zo onlosmakelijk verbonden met het vak geschiedenis, de nek omdraaien. De enige juiste conclusie over de geschiedenis wordt door de partij vastgesteld, daarna mag de geschiedenisles haar alleen maar bevestigen. Bronnen dienen dan niet om een idee van het verleden te onderzoeken, maar om het gewenste verhaal te illustreren. De AfD wil de Duitsers hun geschiedenis teruggeven. In werkelijkheid genereert zij, met een zorgvuldig geformuleerde AI-prompt, precies het Duitsland dat zij wenst te zien: een mythe. In die mythe is Duitsland een land van continuïteit, gemaakt door grote mannen met bijbehorende grootse prestaties en successen. Maar geschiedenisonderwijs is geen mythologie. 

De onderwijsplannen staan niet op zichzelf. In het cultuurhoofdstuk van het programma introduceert de AfD de campagne #deutschdenken. Daarmee wil ze de bestaande campagne rond het Bauhaus vervangen. Dat Sachsen-Anhalt een deel van zijn identiteit aan deze internationale kunst- en architectuurstroming ontleent, zou wijzen op een ‘Identitätsstörung’ die moet worden ‘geheeld’. Daartegenover plaatst de AfD Heinrich I, Otto I, Luther, Bismarck en Nietzsche. Deze grote mannen moeten laten zien hoeveel Sachsen-Anhalt aan de vorming van Duitsland heeft bijgedragen. Door erfgoedinstellingen bij de campagne te betrekken, moet een ‘nieuw nationaal zelfbewustzijn’ ontstaan. Dit zijn wij, schreeuwt de partij van de daken. Iemand!

Veelzeggend is dat juist in deze selectie het revolutionairjaar 1848 schittert door afwezigheid. Bij de AfD loopt er een rechte lijn van de strijd tegen buitenlandse overheersing naar nationale eenwording onder Pruisische leiding. Hierdoor verdwijnen andere lijnen: die van onderdrukking en ongelijkheid, van sociale strijd, burgerrechten en emancipatie.

De docent is Niemand

De AfD wil ook de grondwet en de onderwijswet van Sachsen-Anhalt wijzigen. Kinderen moeten voortaan worden opgevoed ‘im Geist der Liebe zu ihrer Heimat und dem deutschen Volk’. Liefde wordt een wettelijk voorgeschreven leerdoel. Een nationaal verleden kan verbondenheid, bewondering of trots oproepen, dat is allemaal prima, maar het kan net zo goed schaamte, woede, verdriet of vervreemding teweegbrengen. Zodra liefde voor Heimat en volk een voorgeschreven doel wordt, heeft de leerling die na bestudering van de geschiedenis tot een kritische, ambivalente verhouding komt, blijkbaar iets verkeerd gedaan. Bovendien is ‘het Duitse volk’ geen tijdloos en neutraal begrip. Wie werd er in verschillende perioden toe gerekend en wie niet? Wie bepaalde dat?

Om docenten te dwingen dit nieuwe narratief over te dragen, wil de AfD de ruimte van de docent beperken. Hiervoor misbruikt de partij het bestaande non-indoctrinatiebeginsel, dat omgevormd moet worden naar een streng neutraliteitsgebod: “Der Lehrer hat die Meinungsäußerungen der Schüler zu moderieren, aber nicht mit eigener Meinung mitzudiskutieren.” Neutraliteit geldt kennelijk wel voor de docent, maar niet voor de staat.
Dat raakt aan de kern van het geschiedenisonderwijs. In hedendaags geschiedenisonderwijs ontdekken leerlingen dat historische kennis niet hetzelfde is als zomaar een mening, maar ook niet rechtstreeks en zonder tussenkomst uit het verleden tot ons komt. Kennis ontstaat door vragen te stellen, bronnen in hun context te plaatsen, interpretaties te vergelijken en argumenten te wegen. Daarmee draagt geschiedenis bij aan kritisch burgerschap. Dat wordt onmogelijk wanneer de politiek de conclusie vooraf vastlegt en de docent nog slechts verantwoordelijk is voor de overdracht ervan.

Iemand en Niemand

Dat het geschiedenisonderwijs in deze plannen zo’n belangrijke plaats inneemt, is niet toevallig. Extreemrechtse bewegingen ontlenen hun politieke legitimiteit aan een verhaal over een oorspronkelijke, homogene nationale gemeenschap. Wat ooit glorieus zou zijn geweest, is volgens dit verhaal aangetast door vreemde invloeden en een amorele culturele elite. Het verval moet worden gekeerd. Het nationale geschiedenisverhaal dienst als bewijs dat die oorspronkelijke gemeenschap altijd al heeft bestaan en moet aanwijzen wie er wel en niet toe behoort.

Kritisch geschiedenisonderwijs vormt daarvoor een bedreiging. Wie leerlingen leert zelf na te denken, leert hen ook politieke mythen te herkennen. Daarom moet binnen extreemrechtse geschiedpolitiek het open historische onderzoek plaatsmaken voor een overzichtelijk verhaal met helden en hoogtepunten. Duitsland kan één herkenbaar Iemand worden door talloze anderen tot Niemand te maken. Migranten, vrouwen, arbeiders, koloniale onderdanen, democratische revolutionairen, vervolgden en dissidenten verdwijnen naar de marges van de nationale geschiedenis. 

Die ordening van het verleden zien we eveneens terug in hoe de AfD de samenleving segregeert. De partij wil aparte klassen voor vluchtelingenkinderen en een einde maken aan inclusief onderwijs voor leerlingen met een beperking. Wie niet past binnen het veronderstelde homogene ‘wij’, verdwijnt niet alleen uit het nationale geschiedenisverhaal, maar wordt ook buiten het gezamenlijke klaslokaal geplaatst. Zo wordt de grens tussen Iemand en Niemand al op school getrokken.

De ideeën in Sachsen-Anhalt staan niet op zichzelf. Ook elders beschuldigen radicaalrechtse bewegingen scholen en universiteiten van linkse indoctrinatie, terwijl zij tegelijkertijd bepalen welke waarden, verhalen en historische interpretaties in het onderwijs centraal moeten staan. In Nederland zien we iets vergelijkbaars bij de aan Forum voor Democratie gelieerde Renaissanceschool, die onderwijs wil bieden vanuit ‘de waarden, schoonheid en excellentie van de Europese beschaving’. In de Verenigde Staten oefent de regering-Trump druk uit op scholen, universiteiten en musea. Kritische aandacht voor slavernij, racisme wordt door het Witte Huis afgekeurd. Steeds zien we daarbij hetzelfde gebeuren: kritische en meerstemmige geschiedschrijving wordt als ideologisch voorgesteld, terwijl het eigen nationale verhaal neutraal zou zijn.

Flexibiliteit ontbreekt in het geschiedenisbeeld van extreemrechts. De AfD wil Duitsland vastleggen in één herkenbare identiteit en zoekt daar vervolgens een passend verleden bij. Maar een land dat alleen nog zijn heldenverhalen vertelt, leert niets nieuws meer over zichzelf. Iedere bron die het verhaal verstoort, ieder perspectief dat niet in het zelfbeeld past, wordt gezien als bedreiging. Wat op het eerste gezicht krachtig lijkt — eindelijk weten wie je bent, eindelijk weer trots mogen zijn — leidt tot verstarring. Odysseus waarschuwt ons. Zodra hij zich laat voorstaan op zijn naam, zijn afkomst en zijn roem, verliest hij de wendbaarheid die nodig is om zichzelf te redden. Soms is hij koning, soms vreemdeling, soms Iemand en soms Niemand.

Geschiedenisonderwijs leert leerlingen zich te verbinden met het verleden, maar leert hen ook essentiële menselijke vaardigheden. De geschiedenisdocent nodigt hen uit tijdelijk iemand anders te zijn, door andere ogen te kijken en daarna met meer inlevingsvermogen naar de eigen positie terug te keren. Het is daarbij een belemmering als je vastzit in je eigen verhaal en identiteit.

Voor het einde van het jaar heeft Elon Musk beloofd dat Grok ons de enige historisch juiste Odysseus zal tonen. Waarschijnlijk zien we dan een vlakke held die precies beantwoordt aan het beeld dat Musk vooraf van hem heeft gemaakt en waaraan hij zich vast wil meten: krachtig, mannelijk. Saai. Dat is niet de Odysseus die ik ken van Homerus. Die Odysseus irriteert en verwondert en zet ons voortdurend op het verkeerde been. Wie is hij en wat drijft hem toch?

Dit kunnen we ook toepassen op onszelf, op de democratische samenleving, op een natie, misschien zelfs op het hele continent Europa. We hoeven ons niet te verbergen en te doen alsof we Niemand zijn. Maar verstarren in een overmoedig Iemand is ook geen oplossing. Als burgers binnen een democratisch geheel blijven we onszelf zoeken, in het besef dat een nieuwe bron, een ander perspectief of een vergeten stem het verhaal kan veranderen.
Het klaslokaal is de aangewezen plek om te beginnen aan die zoektocht.