Berlin, Stadt der Freiheit. In de dagen na de aanslag aan het einde van de Pride-week staat deze boodschap op de Brandenburger Tor. De projectie past bij het beeld dat na de val van de Muur is gecultiveerd: Berlijn als een stad vol creatieve vrijplaatsen en een progressieve cultuur waar de herwonnen vrijheid wordt gevierd. Als reactie op de aanslag laaien discussies op, ook rond de vraag wat dit zegt over het Duitsland en het Berlijn van nu. Het verleden laat de Berlijners daarbij maar moeilijk los. In actuele politiek-maatschappelijke kwesties is de beladen geschiedenis altijd aanwezig. Hoe kan het ook anders, als je leeft in een decor vol overblijfselen, gedenkplekken en historische gebouwen die voortdurend herinneren aan wat is geweest. En juist daarom trekt de stad me steeds weer aan. 

Deze zomer, tijdens de Pride-week, verblijven mijn vriend en ik in een hotel in de wijk Mitte. Vanuit onze kamer op de vijfde verdieping kijken we uit op een kleine begraafplaats, goed verstopt tussen straten en huizen. In Berlijn zijn de doden nooit ver weg. Bij ieder bezoek valt me iets nieuws op. Nu zie ik ineens hoe vaak de naam voorkomt van een vrouw in wie ik me het afgelopen jaar heb verdiept. Een plein in het centrum. Een metrostation. Straten. Monumenten. Meer dan honderd jaar na haar gewelddadige dood is Rosa Luxemburg nog altijd opvallend aanwezig in de stad. En ik vraag me ineens af: waar ligt zij eigenlijk begraven?

We huren fietsen en gaan op pad. Nadat we een kijkje hebben genomen in het Stasi-Museum in de wijk Lichtenberg, fietsen we door naar de Gedenkstätte der Sozialisten op begraafplaats Friedrichsfelde. Daar, zo heb ik opgezocht, ligt Rosa Luxemburg begraven. Op deze begraafplaats worden ieder jaar in januari bloemen gelegd ter nagedachtenis aan Luxemburg en Karl Liebknecht. Het monument is groot en indrukwekkend. Niet alleen Liebknecht en Luxemburg zijn hier te vinden. Als ik verder rondkijk, zie ik dat vlakbij Luxemburgs graf ook Walter Ulbricht ligt, de eerste leider van de DDR. 

Wat zou Rosa Luxemburg hebben gevonden van de manier waarop zij hier wordt herdacht? En trouwens: hoe is ze hier eigenlijk terechtgekomen?

Leven en dood van Rosa Luxemburg

Die laatste vraag bevat twee verhalen. Een letterlijke en een figuurlijke. Het eerste eindigt in 1919, als haar lichaam uit het Landwehrkanal wordt gehaald en op Friedrichsfelde begraven. Het tweede begint in 1949, bij de oprichting van de DDR. Na 1949 zal deze plek in Oost-Berlijn uitgroeien tot een socialistisch heiligdom, met Rosa Luxemburg als misschien wel belangrijkste symbool.

Hoe haar lichaam in Friedrichsfelde terechtkwam, is het verhaal van een van de bekendste politieke moorden uit de Duitse geschiedenis. Na de Duitse nederlaag in de Eerste Wereldoorlog breekt in januari 1919 een revolutionaire socialistische opstand uit. De regering van de nieuwe Weimar Republiek is vastbesloten de onrust zo snel mogelijk de kop in te drukken. Daarvoor zet de regering, onder leiding van de sociaaldemocratische partij SPD, paramilitaire rechtse Freikorpsen in. Rosa Luxemburg behoort met Karl Liebknecht tot de leiders van de Spartacusbond Zij pleiten al langer voor een revolutie. Ook al heeft Luxemburg twijfels over de timing en de kans van slagen van de opstand, als die eenmaal is begonnen, steunt zij de revolutionairen.

De Freikorpsen slaan de opstand gewelddadig neer. Luxemburg en Liebknecht worden opgespoord en gearresteerd, op bevel van de commandant van de Freikorpsen Waldemar Papst. In Hotel Eden, aan de rand van de Tiergarten, mishandelen soldaten Liebknecht en Luxemburg. Ze gooien een halfdode Rosa Luxemburg in een auto. Daar wordt ze in haar hoofd geschoten en vervolgens in het Landwehrkanal geworpen. Een monument bij de Lichtenstein Brücke geeft nog altijd de plaats aan.

Op het graf van Rosa Luxemburg bij de Gedenkstätte der Sozialisten ligt op 21 juli 2026 een bosje verwelkte rode rozen.

De volgende ochtend ontbijten we in een koffiezaakje in Mitte. Aan een barretje bij het raam kijk ik naar de vele mensen die voorbij komen op straat – fietsend, lopend, steppend – tot mijn vriend me wijst op een kleurrijk portret, naast ons aan de muur. Daar is ze weer. Rosa Luxemburg. Nieuwsgierig geworden, zoek ik de kunstenaar op. In een reel op Instagram vertelt illustrator Patricia Nigri waarom zij Rosa Luxemburg wilde portretteren. Ze noemt haar een onafhankelijke en vrije vrouw, een feminist, politiek actief in een tijd waarin vrouwen nog niet eens mochten stemmen. Een vrouw die stond voor democratie en sociale gelijkheid en geloofde in de kracht van de waarheid.

Terwijl ik ernaar luister, kan ik het alleen maar eens zijn met wat Nigri zegt. What’s not to like? Ze roemt eigenschappen van Rosa Luxemburg die haar nog altijd tot een inspirerende figuur maken. Tóch voelt het niet helemaal goed. Deze Rosa Luxemburg is wel erg braaf en weinig zeggend. Alsof ze een verzameling algemene waarden vertegenwoordigt waar niemand bezwaar tegen kan maken. Haar economische analyses, revolutionaire socialisme en scherpe kritiek op zowel Lenin als de sociaaldemocratie zijn naar de achtergrond verdwenen. 

De verschillende identiteiten van Rosa Luxemburg

Hoe meer ik me in haar nalatenschap verdiep, hoe meer verschillende Rosa Luxemburgs ik tegenkom. Ze lijkt inmiddels van iedereen te zijn. Kunstenaars, politici, activisten en schrijvers zien allemaal een andere vrouw. Ik volg het spoor terug en ontdek dat zij de afgelopen eeuw steeds opnieuw is uitgevonden. Grofweg zijn daarin drie beelden te onderscheiden.

1. De martelaar

Dat Walter Ulbricht zo dicht in de buurt van Rosa Luxemburg ligt begraven, is geen toeval. De DDR maakte van de Gedenkstätte der Sozialisten een gedenkplaats en een jaarlijks ritueel. Hier werd het oorsprongsverhaal van de DDR vormgegeven. Met dit monument vertelde de partijleiding hoe de geschiedenis was verlopen en hoe zij herinnerd moest worden.

Het monument bracht de vooroorlogse arbeidersbeweging symbolisch bijeen. Leden van de communistische KPD en de sociaaldemocratische SPD liggen naast elkaar begraven. In beide partijen was Rosa Luxemburg actief. Ze was zelfs mede-oprichtster van de KPD. Daarmee liet de Sozialistische Einheitspartei Deutschlands (SED) zien dat de DDR een les had geleerd uit de tijd van de Weimarrepubliek. Nooit meer mochten socialisten elkaar zo bestrijden als destijds, toen de NSDAP, de nazi-partij van Hitler, kon profiteren van de verdeeldheid binnen de socialistische beweging. 

Door later ook partijleiders als Walter Ulbricht in de binnenste ring van het monument te begraven, presenteerde de SED zich als de enige echte erfgenaam van de vermoorde socialisten uit 1919: de SED had het werk van Luxemburg en Liebknecht voltooid. De grote steen met de woorden Die Toten mahnen uns bevestigt het gewenste beeld van continuïteit. 

Die Toten mahnen uns. Maar wat vertellen de doden ons op deze plek? Of is de vraag niet zozeer wat zij ons zeggen, maar wie er namens hen spreekt? En wie dat mag doen?

Ieder jaar in januari trok een enorme stoet mensen over de Karl-Marx-Allee naar Friedrichsfelde. Voorop liep de partijleiding. De boodschap was helder. De SED presenteerde zich als de voorhoede van het proletariaat én als de symbolische naaste familie van de grondleggers van de KPD. Op de begraafplaats werden kransen gelegd, toespraken gehouden en na een minuut stilte klonk het volkslied van de DDR. 

In 1969 verklaarde Erich Honecker trots: “Vandaag, een halve eeuw na de moord op Karl en Rosa, kunnen wij met het volste recht zeggen: wij behoren tot de overwinnaars van de geschiedenis!” De titel van zijn toespraak luidde: ‘De zaak van Karl en Rosa is in goede handen.’

Zelfs Honeckers taal verraadt de toe-eigening. Hij noemt de twee socialisten bij hun voornaam, alsof hij een intieme band met ze heeft. Het laat treffend zien hoe de SED zich zag als ware kenners en opvolgers van Luxemburg en Liebknecht. Na de toespraak van Honecker vond een urenlange parade plaats. Terwijl de partijtop boven een ondergrondse heteluchtinstallatie stond, zodat zíj warm bleven in de kou, marcheerden duizenden Oost-Duitsers langs de graven. 

De ideeën van Rosa Luxemburg zelf passen maar moeilijk in het beeld dat de DDR van haar schetste. In een brief schreef zij kort voor haar dood:

“You see, I’ve learned from the history of the past few years, and looking farther back, from history as a whole, that one should not overestimate the impact or effect that one individual can have. Fundamentally the powerful, unseen, plutonic forces in the depths are at work, and they are decisive…”

Luxemburg relativeert de betekenis van individuele helden. De diepere maatschappelijke krachten die onder het oppervlak werkzaam zijn, bepalen de loop van de geschiedenis. Daarbij is het belangrijk je eigen rol, als leider, als schrijver en als denker, bescheiden te houden, en met enige zelfspot te bezien. Ze geloofde in een beweging van onderaf.

Dit maakt de persoonsverering die rondom haar ontstond des te ironischer. 

Terwijl de SED haar gebruikte als legitimatie van hun socialistische heilstaat, die in praktijk een dictatuur was, droegen studenten in West-Berlijn haar portret tijdens demonstraties tegen de Vietnamoorlog. Aan weerszijden van de muur leefde Rosa Luxemburg voort, maar in een andere gedaante.

2. De sociaaldemocraat

Waar de DDR Rosa Luxemburg vrij simplistisch tot socialistische martelaar verhief, heeft de Sozialdemokratische Partei Deutschlands (SPD) een moeizamere, hobbelige weg afgelegd. Dat is niet verwonderlijk. Luxemburg is begin twintigste eeuw lange tijd zeer gecommitteerd aan de SPD. Ze geeft les aan de partijschool, schrijft voor partijbladen en is een van de scherpste en invloedrijkste denkers binnen de beweging. Voor Luxemburg betekent betrokkenheid dat zij zich ook kritisch uitspreekt en niet zonder meer loyaal is. Zo kwam ze in conflict met meerdere vooraanstaande sociaaldemocraten.

De breuk werd definitief toen de SPD in 1914 instemde met de Eerste Wereldoorlog. Daarmee koos de partij voor nationale eenheid. Luxemburg vatte dit op als verraad aan de internationale strijd voor een rechtvaardige wereld. Vijf jaar later werd zij meedogenloos vermoord toen de SPD-regering de orde liet herstellen met hulp van rechtse Freikorpsen.

Die geschiedenis bleef de partij decennialang achtervolgen. Pas de laatste jaren spreekt de SPD openlijk over haar schwieriges Verhältnis met Rosa Luxemburg. In het partijblad Vorwärts wordt erkend dat de verhouding ambivalent und voller Spannungen was en dat de moord op Luxemburg een blijvende wond vormt in de geschiedenis van de Duitse sociaaldemocratie. Inmiddels heeft ze in de canon van de SPD een plek gekregen. Ze wordt geprezen als een briljant theoreticus, een uitzonderlijk redenaar en een zeer moedige vrouw. Interessant is om te bekijken wat de SPD wel en vooral ook niet over haar zegt. 

Als eerste valt op dat Luxemburg volgens de SPD een Freude am Gefecht zou hebben gehad. De focus verschuift daarmee van haar ideeën naar haar persoonlijkheid: het is nu alsof zij gewoon graag de confrontatie zocht. Luxemburg ging zeker polemieken aan, maar die waren inhoudelijk gemotiveerd. Met deze formulering lijkt de SPD haar drijfveren te psychologiseren en daarmee tegelijkertijd te depolitiseren. De inhoud van haar kritiek blijft zo buiten beschouwing. 

Waar draaide die kritiek eigenlijk om?

Volgens de SPD verweet Rosa Luxemburg de sociaaldemocratie dat zij haar ‘marxistische kern prijsgaf’. Dat klopt, maar daarmee begrijpen we nog niet waaruit haar kritiek bestaat. Volgens Luxemburg kon het kapitalisme onmogelijk geleidelijk worden hervormd via de parlementaire weg, zoals de SPD voor ogen had. De parlementaire route had als risico dat de arbeidersbeweging geïntegreerd zou raken in een systeem dat zij juist fundamenteel wilde veranderen. Het kapitalisme zou blijven bestaan, terwijl de beweging langzaam haar revolutionaire kracht verloor. 

“…in Germany we have the strongest party, the strongest unions, the best organization, the greatest discipline, the most enlightened proletariat, and the greatest influence of Marxism. By this method we would come, in fact, to the singular conclusion that the stronger Social Democracy is, the more powerless the proletariat.”

Hoe sterker de sociaaldemocratie organisatorisch werd, des te machtelozer dreigde volgens Luxemburg de arbeidersklasse zelf te worden. Daarmee keerde zij de logica van de sociaaldemocraten om. De SPD ging ervan uit dat een grotere partij de arbeidersbeweging dichter bij haar idealen zou brengen, maar Luxemburg waarschuwde voor het tegenovergestelde. Het politieke initiatief van de arbeiders zou verschuiven naar de partij zelf. Organisatie zou een doel op zichzelf worden en het succes van de sociaaldemocratie zou haar grootste zwakte blijken. 

Hier raakt Luxemburg een ongemakkelijk punt, dat nog altijd actueel is. Wanneer houdt een politieke beweging op een middel te zijn en wordt zij een instituut dat vooral zichzelf in stand houdt? Luxemburg zag de gevaren van een politiek die zich volledig richt op verkiezingen en kleine successen en al doende de band met de eigen achterban en de oorspronkelijke doelstellingen verliest.

De SPD sluit Rosa Luxemburg niet langer buiten. Als moedige denker en democraat wordt zij omarmd, maar haar fundamentele kritiek op de sociaaldemocratie wordt nauwelijks geanalyseerd of geagendeerd. Ondertussen heeft ook een andere partij zich haar nalatenschap toegeëigend. Voor Die Linke is Rosa Luxemburg nadrukkelijk onderdeel van de identiteit. De aan de partij verbonden Rosa-Luxemburg-Stiftung ziet zichzelf als erfgenaam van haar socialistische en anti-kapitalistische gedachtegoed. 

De vraag is of Die Linke daarmee dichter bij Rosa Luxemburg is gekomen. Of creëert ook deze partij haar eigen Rosa Luxemburg?

3. De feminist

Hedendaagse bewonderaars van Rosa Luxemburg richten hun aandacht vaak op haar positie als vrouw in een door mannen gedomineerde wereld. Haar vrouwzijn wordt centraal gezet. Ook andere aspecten van haar identiteit worden expliciet benoemd: haar Joodse achtergrond, haar Poolse afkomst, haar bestaan als migrant in Duitsland en haar lichamelijke beperking. Dat is ook terug te zien bij de Rosa-Luxemburg-Stiftung. Ter gelegenheid van Luxemburgs 150e geboortedag organiseerde de stichting een internationaal symposium. De aankondiging gaat gepaard met de woorden:

‘She was, by all accounts, a truly unique figure. A Jew, a Polish woman, physically disabled and politically an irreconcilable Marxist.’

Het is veelzeggend voor een bredere ontwikkeling in het denken over intersectionaliteit, waarbij de focus ligt op de manier waarop sekse, afkomst, en lichamelijke beperkingen de levens van mensen, ook van historische figuren, mede bepalen. Opvallend is de volgorde die De Linke gebruikt. Nog vóór haar politieke identiteit wordt Luxemburg geïntroduceerd als onder meer Jood en Poolse vrouw.. Pas aan het einde van de opsomming staat er: ‘politically an irreconcilable Marxist’.

Deze identitaire benadering maakt zichtbaar hoeveel barrières Luxemburg moest overwinnen om zich staande te houden in een politieke cultuur die voor haar geen vanzelfsprekende bestemming was. Antisemitisme en seksisme kleurden haar leven en politieke loopbaan. Door hier aandacht aan te geven, krijgen we een rijker beeld van de persoon en van het leven achter de ideeën. Rosa Luxemburg is daardoor nu veel meer een mens van vlees en bloed dan ze bijvoorbeeld was in de tijd van de theatrale herdenkingscultuur van de DDR. 

Haar ideeën verdwijnen daarmee niet per se uit beeld, ze krijgen een andere plaats. Maar in sommige hedendaagse verwijzingen naar Luxemburg verschuift het accent zo sterk naar haar identiteit dat haar politieke denken er bijna niet meer toe lijkt te doen. Rosa Luxemburg wordt dan primair neergezet als feminist of zelfs als intersectionele denker avant la lettre. Feministische clubs omarmen haar als icoon, lezen haar brieven als inspiratiebron en organiseren wandeltochten in Berlijn. 

Als ik dergelijke representaties tegenkom, denk ik, zoals op de begraafplaats Friedrichsfelde: wat zou zij zelf hiervan hebben gevonden?  Het is een vraag in het luchtledige en dus een zinloze vraag. Maar als ik toch een poging doe hier een antwoord op te vinden, is het volgens mij belangrijk na te gaan wie Rosa zelf vond dat ze was. 

Eén aspect van Luxemburgs identiteit is in veel van de hedendaagse portretten onderbelicht. Ze was gepromoveerd als politiek econoom. Dit was voor haar politieke bewustzijn een cruciale ontwikkeling, omdat zij, net als Marx, redeneerde vanuit economische tegenstellingen. Die Akkumulation des Kapitals (1913) was een van de meest besproken marxistische werken van haar tijd. Ook haar proefschrift over de industrialisatie van Polen was een serieus wetenschappelijk werk. Bovendien doceerde zij jarenlang politieke economie aan de SPD-partijschool. Ze was dus docent en haalde daar vreugde en voldoening uit. Door les te geven, kon ze haar ideeën scherper doorgronden en verwoorden, schreef ze. 

Opvallend genoeg krijgen die aspecten van Rosa Luxemburgs identiteit, aspecten waar zij niet voor heeft gekozen, meer aandacht dan de identiteit die zij zelf bewust vormgaf: die van marxistisch theoreticus, econoom, docent en schrijver.

In hoeverre zag Luxemburg zichzelf als een buitenstaander, zoals wordt gesuggereerd in uitspraken zoals bij die Linke?  Door de lens van identiteit wordt vooral haar uniciteit benoemd. Benadrukt wordt dat ze ánders was. Maar voor Rosa Luxemburg zelf leek het veel belangrijker om deel uit te maken van een groter geheel. De individualistische benadering die past bij onze tijd staat misschien wel volledig haaks op hoe socialistische ideologen begin twintigste eeuw dachten: in collectieve verbondenheid. Steeds benadrukte Luxemburg dat het haar ging om klassenstrijd en internationalisme. Hoe zij dit ervaarde, lezen we terug in een van haar brieven, als zij antwoord geeft op de vraag hoe zij omgaat met de problemen waar Joden mee te maken hebben.

“I have no special corner in my heart for the ghetto. I feel at home in the entire world, wherever there are clouds and birds and human tears.“

Rosa Luxemburg voelde zich verwant met iedereen die onder onrecht gebukt ging. Het ging haar om die gedeelde ervaring. 

Om Rosa Luxemburg als feminist te beschouwen, zoals tegenwoordig regelmatig gebeurt, zijn wat denksprongen nodig. Zij schreef zelf nauwelijks over vrouwenrechten en speelde geen grote rol binnen de vrouwenbeweging. Haar betekenis voor het hedendaagse feminisme kan dus niet direct ontleend worden aan wat zij over of voor vrouwen schreef of deed. Wat wel kan, is haar marxistische analyse van kapitalisme en emancipatie verbinden aan feministische vraagstukken. Dit vraagt inspanning en het vraagt ook van ons dat we Luxemburg niet zien als zomaar een strijder voor gelijkheid, maar als marxistische denker. Als we die kant van haar negeren, ontstaat een te gemakkelijk en nogal plat beeld, waarin haar levensverhaal belangrijker wordt dan haar werk. 

Conclusie

Steeds opnieuw wordt Rosa Luxemburg bekeken door een lens die na haar dood is ontstaan. Die lens werkt als een spiegel. Het zegt iets over wie over haar spreekt en met welk doel. Door zelf selectief te schrijven over haar nagedachtenis en daarbij ook selectief te citeren uit haar werk, ontsnap ik natuurlijk ook niet aan mijn eigen spiegelbeeld.

Onze geschiedenis is zo omvangrijk dat het onmogelijk is ieder onderwerp en iedere historische figuur in zijn volle complexiteit te doorgronden. Altijd bestaat het risico dat we uit het verleden datgene halen wat aansluit bij onze eigen overtuigingen. Historische denkers als Rosa Luxemburg nodigen ons uit tot een dialoog. De vragen die wij aan hen stellen, zeggen minstens zoveel over ons en onze eigen tijd als over die van hen. Dat is onvermijdelijk en ook waardevol; iedere generatie verwerkt het verleden opnieuw. Problematisch wordt het wanneer we vergeten dat we dat doen. Dan gebruiken we het verleden vooral om onszelf te bevestigen. Het is de kunst om open vragen te stellen. Wanneer we historische figuren benaderen vanuit nieuwsgierigheid ontstaat ruimte voor verbazing en ongemak. 

De kans is groot dat mensen als Rosa Luxemburg zich minder gemakkelijk voor ons karretje laten spannen dan we hadden gehoopt.

Op een van onze avonden in Berlijn zien we bij een restaurant een sticker: de naam van de politieke partij AfD met een rood kruis erdoor. Ook in discussies over deze partij wordt vaak verwezen naar het verleden. De partij doet dit zelf eveneens door de Vergangenheitsbewältigung aan te vallen. De geschiedenis beïnvloedt in Berlijn voortdurend de dagelijkse realiteit. Rosa Luxemburg heeft tijdens haar leven, maar zeker ook na haar dood, een prominente bijdrage geleverd aan deze turbulente politieke cultuur. En ook buiten Berlijn leeft ze voort. 

Als ik me weer eens afvraag wat haar mening zou zijn over dit alles, moet ik denken aan de woorden die ze schreef aan een vriendin. In een brief citeert ze eerst een gedicht en dan schrijft ze: 

‘You can have the closing part of this poem placed over my grave… Did you take that seriously Mathilde? Hey, laugh at it. On my grave, as in my life, there will be no pompeus phrases.’ 

Ik stel me voor dat Rosa Luxemburg om al deze verschillende versies van zichzelf hartelijk zou kunnen lachen, ook om dit stuk, en zich dan weer zou buigen over haar werk: het schrijven van een boek met doorwrochte analyses over de stand van zaken in de wereld. Ik ben vooral heel benieuwd wat daarin zou staan.